Podłogi winylowe i niezrozumiałe normy. Czy na pewno wiemy, po czym chodzimy?

Jako świadomy konsument staram się śledzić komunikaty, płynące chociażby z oficjalnej strony UOKiK, dotyczące produktów niebezpiecznych dla zdrowia. Jako młody tata szczególną uwagę przykuwam do bezpieczeństwa produktów, z którymi mają kontakt moje dzieci. Jednak będąc specjalistą z zakresu m.in. podłóg winylowych, nie mogę przejść obojętnie wobec braku transparentności w zakresie norm wśród rosnącej liczby produktów na polskim rynku.

Podłoga to najważniejsza powierzchnia użytkowa naszych domów i mieszkań. Codziennie mamy z nią kontakt – bezpośredni lub pośredni. Nasze dzieci się na niej bawią, nasze zwierzęta na niej odpoczywają, chodzimy po niej boso, spędzamy na niej tysiące godzin w ciągu życia – a mimo to jest to jeden z najmniej transparentnych w zakresie bezpieczeństwa produktów, jakie kupujemy. Wybieramy kolor i design podłogi, znamy jej strukturę, klasę użytkową, długość gwarancji i przede wszystkim cenę. Nie znamy natomiast tego, co z punktu widzenia zdrowia może być kluczowe: składu chemicznego i poziomu emisji substancji do powietrza. I, moim zdaniem, to nie jest przypadek. Tak dziś skonstruowany jest rynek, że do konsumenta docierają tylko podstawowe informacje, a najistotniejszą ma być cena.

Normy istnieją – ale końcowy konsument ich nie widzi

Wbrew obiegowej opinii, rynek podłóg winylowych nie funkcjonuje w próżni regulacyjnej. Wręcz przeciwnie – podlega szeregowi przepisów, w tym europejskiemu rozporządzeniu REACH (Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals), które ogranicza stosowanie substancji niebezpiecznych, takich jak ftalany czy metale ciężkie. Często te substancje oznaczane są także skrótem SVHC (Substances of Very High Concern). Obowiązują również normy dotyczące emisji formaldehydu oraz lotnych związków organicznych (VOC).

Gdzie w takim razie leży problem? Te normy nie są komunikowane w sposób zrozumiały dla użytkownika końcowego. Informacje o składzie czy emitowanych substancjach znajdują się w kartach technicznych, dokumentach DOP, często dostępnych jedynie na żądanie. Co ważne, są też zapisane językiem specjalistycznym. Na tym etapie należy odróżnić rynek klienta instytucjonalnego od rynku konsumenta końcowego. W tym pierwszym przypadku o jakość materiałów dostarczanych np. do szpitala czy szkoły dbają projektant, inwestor, generalny wykonawca i kierownik budowy. W tym drugim przypadku natomiast, czyli jako zwykli konsumenci, to my jesteśmy odpowiedzialni za wybór odpowiedniego produktu. W dużej mierze oddajemy się „w ręce” dobrego marketingu produktów, często nie zwracając uwagi na aspekty dotyczące naszego bezpieczeństwa. Dlatego w pierwszym przypadku jako np. pacjent szpitala nie znamy norm produktów, które z jakichś względów są położone na podłodze, ponieważ ktoś inny jest gwarantem ich bezpieczeństwa. W drugim przypadku natomiast decydujemy się na zakup produktów opakowanych marketingiem, nie mając informacji o tym, czy spełniają konkretne normy.

Dokumentacja formalna może istnieć, ale jej dostępność, kompletność i wiarygodność nie zawsze są oczywiste dla dystrybutora, a tym bardziej dla konsumenta.

Chemia „dopuszczalna” nie oznacza „neutralna”

Podłogi winylowe to w dużej mierze produkty oparte na PVC, które dla uzyskania odpowiednich właściwości wymagają dodatków chemicznych, m. in. plastyfikatorów. Wśród nich najbardziej znane to ftalany. W Unii Europejskiej ich stosowanie zostało znacząco ograniczone – szczególnie w produktach dla dzieci. Nie oznacza to jednak, że ftalany zostały całkowicie wyeliminowane ze wszystkich kategorii produktów. W wielu zastosowaniach – np. w materiałach budowlanych – są nadal dopuszczalne, o ile mieszczą się w określonych limitach stężeń. Regulacje europejskie opierają się na ocenie ryzyka szkodliwości, a nie na zasadzie absolutnego wykluczenia. Innymi słowy, dana substancja może być uznana za akceptowalną w określonym kontekście użycia, przy założeniu, że poziom ekspozycji nie przekracza przyjętych progów bezpieczeństwa.

Na rynku wyraźnie widać różnice pomiędzy producentami działającymi w rygorystycznym środowisku regulacyjnym a tymi, którzy funkcjonują w modelu bardziej kosztowym i mniej transparentnym. W przypadku europejskich zakładów produkcyjnych mamy do czynienia ze stałym nadzorem regulacyjnym, powtarzalnymi audytami jakości, kontrolą łańcucha dostaw oraz wewnętrznymi standardami często wykraczającymi poza minimum wymagane przepisami. Jednym z przykładów jest zastępowanie ropopochodnych plastyfikatorów zawierających ftalan substancjami pochodzenia roślinnego. W modelu produkcji nastawionym wyłącznie na optymalizację kosztów poziom tej kontroli może być trudniejszy do zweryfikowania z perspektywy klienta końcowego. Dokumentacja formalna może istnieć, ale jej dostępność, kompletność i wiarygodność nie zawsze są oczywiste dla dystrybutora, a tym bardziej dla konsumenta.

Oznacza to, że dwie podłogi spełniające formalnie te same normy i posiadające te same parametry (np. klasę użyteczności), mogą różnić się poziomem kontroli jakości i transparentności na etapie produkcji. I to właśnie ta różnica – niewidoczna na pierwszy rzut oka – zaczyna odgrywać coraz większą rolę w świadomych decyzjach zakupowych.

Laboratorium to nie salon

Drugim istotnym aspektem są emisje – przede wszystkim lotnych związków organicznych (VOC) oraz formaldehydu. Produkty wprowadzane na rynek muszą spełniać określone normy emisyjne. Jedną z najbardziej rozpoznawalnych, a często także jedyną, która znajduje się na opakowaniach mniej znanych marek jest klasa E1, która w praktyce oznacza, że materiał nie przekracza ustalonego poziomu formaldehydu. Warto jasno podkreślić, że E1 nie oznacza braku emisji. Oznacza „emisję poniżej dopuszczalnego limitu” (około 0,124 mg/m³). Wobec tego klasa E1 jest de facto progiem wejścia na rynek europejski – standardem, który musi spełnić producent, aby legalnie sprzedawać.

Należy pamiętać, że badania prowadzone są w warunkach laboratoryjnych, przy kontrolowanej temperaturze i wilgotności. Rzeczywistość w naszych domach i mieszkaniach wygląda jednak inaczej. Podłoga pracuje pod wpływem temperatury, zmiany wilgotności i intensywności użytkowania. To oznacza, że realne warunki mogą różnić się od scenariusza testowego. Jak więc widzimy, deklarowane normy nie zawsze muszą odzwierciedlać poziom emisji w konkretnej, rzeczywistej sytuacji. Dobrym przykładem będzie tutaj coraz większa popularność użytkowania podłogowego systemu ogrzewania pomieszczeń w Polsce. Wzrost temperatury, nawet o kilka stopni, może przyspieszyć emisję niektórych związków. W tym kontekście coraz większego znaczenia nabiera nie tylko to, czy produkt spełnia normę E1, ale czy producent deklaruje, że znajduje się poniżej tego limitu, lub całkowicie eliminuje formaldehyd z swojego produktu.

Certyfikaty jako element układanki – krok w stronę świadomego wyboru

Na rynku funkcjonuje dziś szereg certyfikatów i oznaczeń odnoszących się do jakości powietrza wewnętrznego oraz emisji substancji z materiałów budowlanych. Do najczęściej spotykanych należą:

• FloorScore – system certyfikacji emisji VOC, szeroko stosowany w branży podłóg, szczególnie na rynkach międzynarodowych,
• GREENGUARD – certyfikat opracowany przez UL Solutions, obejmujący jakość powietrza wewnętrznego, często wymagany w projektach komercyjnych,
• Blue Angel – jeden z najstarszych europejskich znaków ekologicznych, uwzględniający zarówno emisje, jak i aspekty środowiskowe,
• A+ label – francuski system klasyfikacji emisji VOC, gdzie A+ oznacza najniższy poziom emisji.

Ich obecność na produkcie jest sygnałem, że przeszedł on określony proces weryfikacji. Pamiętajmy jednak, że certyfikat nie jest pełnym „profilem chemicznym” produktu, lecz raczej potwierdzeniem spełnienia wybranych kryteriów.

Producenci o ugruntowanej pozycji – działający na wielu rynkach i obsługujący inwestycje publiczne czy komercyjne – często:

• posiadają kilka równoległych certyfikatów,
• poddają swoje produkty różnym systemom oceny,
• traktują certyfikację jako element strategii jakości, a nie wyłącznie wymóg formalny.

W przypadku produktów o niejasnym pochodzeniu lub ograniczonej transparentności, liczba dostępnych potwierdzeń bywa mniejsza lub żadna, a dostęp do dokumentacji – utrudniony lub fragmentaryczny. Dla nas jako konsumentów powinno oznaczać to, że pojedynczy certyfikat jest wartościową wskazówką, ale dopiero ich zestawienie – oraz gotowość producenta do ujawnienia informacji na ich temat – zaczyna budować pełniejszy obraz produktu.

W przypadku produktów o niejasnym pochodzeniu lub ograniczonej transparentności, liczba dostępnych potwierdzeń bywa mniejsza lub żadna, a dostęp do dokumentacji – utrudniony lub fragmentaryczny.

Największy problem – asymetria informacji

Musimy mieć jednak wciąż pamiętać o nierównowadze informacyjnej. Producent zna skład produktu, dysponuje wynikami badań i rozumie normy. Konsument widzi skróconą informację, nie ma dostępu do pełnej dokumentacji, decyzję zakupową podejmuje w oparciu o uproszczony przekaz. Nierzadko daje się także zmanipulować ładnemu marketingowi.

To sytuacja, w której jedna strona wie znacznie więcej niż druga. Na rynkach konsumenckich zwykle próbuje się ją ograniczać. W przypadku materiałów wykończeniowych, w tym podłóg winylowych, nadal jednak jest ona wyraźna.

W tej sytuacji coraz wyraźniej zarysowuje się podział na dwa podejścia do produkcji i komunikacji. Pierwsze można nazwać podejściem minimalnym: produkt spełnia normy, dokumentacja istnieje, ale nie jest aktywnie komunikowana. Drugie opiera się na transparentności: producent jasno deklaruje brak określonych substancji chemicznych, udostępnia pełne informacje o emisjach, działa w środowisku regulacyjnym, które wymusza większą kontrolę. Różnica między tymi podejściami nie zawsze jest widoczna na pierwszy rzut oka. Choć dwa produkty mogą wyglądać identycznie, inna może być ich „warstwa informacyjna” – a często również standard produkcji.

Przeczytaj również:

• Wykładzina na panele – kiedy to rozwiązanie może się sprawdzić?
• Centralna Baza Firm. Nowa era przejrzystości na rynku podłóg

Czy wiem po czym chodzę?

Wróćmy teraz do postawionego w tytule pytanie: czy wiem po czym chodzę? Z pewnością specjaliści bez problemu na nie odpowiedzą. Bardziej istotne jednak jest, aby to ostateczni konsumenci spojrzeli na aspekt podłogi jak na element większej układanki. Nie żyjemy w świecie bez regulacji. Normy istnieją, badania są prowadzone, a wiele produktów spełnia wysokie standardy bezpieczeństwa. Jedynym problemem jest to, że te informacje pozostają w dużej mierze niewidoczne dla użytkownika końcowego.

W praktyce oznacza to, że decyzja zakupowa nie powinna opierać się wyłącznie na parametrach technicznych podłogi, jej estetyce czy cenie. Obecnie równie istotne stają się pytania: gdzie produkt powstaje, w jakim systemie regulacyjnym funkcjonuje producent, jak bardzo jest on gotowy ujawnić skład podłogi, posiadane certyfikaty i wyniki badań. Elementy tej układanki powinny doprowadzić nas do świadomej decyzji zakupowej, w której wybór podłogi będzie uwzględniał istotny fakt, że zdrowie nas oraz naszych bliskich jest na końcu bezcenne.

Autor artykułu: Jakub Nowaczyk – Ekspert Przeglądu Podłogowego, Sales Manager Residential Gerflor.